Independent Kohran Hlapui
73rd GA/3 (2022)
Phuoktu: Rev. Thangngur
Doh is F.
Lal Immanuel i ram hin, Dotu tamtak tuok sienlakhawm,
Dotu huoiin hrât hai sienkhawm, Dotu lienin hrânghai sienkhawm,
Aw a tâwpah hnetu Nang i lo ni hlak.
Tuipui sen i suktanna, Jeriko kul i suk chimna,
Daniel, Mordekai I humna bân kan lo hmuin, Lâwmthu hril kan bat che.
(Indona ka ta a nih, Indona ka ta anga phurin lungngaia kan ṭapin)
Intuortirtuhai iengtinam ṭawngṭai an ta?
Tuortuha’n an lunginrimna i kuomah iengtinam hung hril an ta,
Gosen innghil thei naw tu chen hin.
Tuhin chu ram le hnam i ta lo ni ta raw hai se,
Ropuina le chawimawina chu midangin inchu ta naw hai sien la,
Nang chau hi I nih a chang tlâk chu. (Ropuina an in khumtir na hmunah)
Malsâwmna, malsâwmna um naw thei an nawh,
Chun indona ka ta a lo tih.
Vân sânga hung ṭum in, (Kalvariah rûllu ka vuok thi tling)
Indona ka ta a nih, Indona ka ta a nih.
Setana Jornel ropuihai, Pharoa, Kaldai, Persia lal ka hne zo tah.
(Nero lal sakeibaknei khawm kha ka suktlâwm tah)
Ka hmaa dotuhai tiem sêng lo an tlân tah.
(Ka kutin, ka kutin, naupang khawmin râl an ngam thei).
In Lalpa’n in hma ka ṭhuoi a, In Lalpa’n in hnung ka dâl a,
Ienga di’m lungngai in ta?
(Zion sipai hai, har unla in hlathar hung rem ro)
Indona chu, (indona chu ka kutah innghat un la)
Hne ngei dingin thaw hrâm hrâm ro.
Ei Lalpa’n a tuor a, ei Lalpa’n a hne zo,
Ei Lal Krista hmingin eini’n iem hnêng ei ta?
Suol indona hmunah (suol indona hmunah)
Suol hrâtna hmun a khawm (suol hrâtna hmun a khawm)
Vân le khawvêl indona hmunah,
Zion sipai vân hmuna ṭhang hnetu khêkrâwl ri chu ngai ro,
Pathien ei kuom tieng a ṭhang chun, tunam mi do thei an ta? Amen.
THUHMA
Rev. Thangngur-in Hlapui a phuok hai laia hmun insâng tak hluotu ti thei hiel dinga hla ropui, mawi hring le tuchena sak hlaw em em chu Independent Memorial hi a nih. Independent Memorial-a hin Pathienin a mihai hmun le hun harsat tawpkhawk an tuokna hmuna haia a thilthawtheina kut changtienga a sansuok dân mawi taka hlapui a rem, sak châng khawma lungril hne em em hlaktu, hla ropui le mawi a nih. Hi hla hi Rev. Thangngruin a phuok dân hi Independent Kohranin chanchin le inṭing mat tlat a ni leiin, a phuok dân hriet dingin Independent Kohran Chanchin tawite zieksa a ngaia, a tawi thei ang takin hang thlîr thuok ei tih.
Kum 1910 Thlavul-in Pu Tlangval (Watkin R. Roberts) in Senvonah Isu Krista Chanchinṭha a hung phurlût a. Chanchinṭha hi indar peiin ram a lâk hrat hle el. Hienga Pathien ramin hma a sawn duok duok lai hin suol khawm nasa takin a hung inrawl veh a. Var vervêk taka thu phierrûkin, Pu Tlangval chu indiknaw taka intumin, lungsietum taka sawisakin, a mission phun ngei, North East India General Mission (NEIGM) a inthawkin hnawmtinphur ang ela intumin an hnawtsuok tah a. Amiruokchu, Pathien Thlaraua mit varna nei Pu Thangngur le mi ṭhenkhat chun Pu Tlangval an sawisak dân hi “Pathien hmangaina lei ni lovin, suol le tisa ṭanghma sielna leia hung suok a nih”[1] tia chun an chieng a, NEIGM chu rawngbawlna tlâka ngai ta lovin April, 1930 in Pherzawlah Independent Kohran an phun tah a. Independent Kohran ngir hi a khingtu haiin an theida em em a, “Suolin taluo a nei nawh ie!” ti ang elin Kumpinu Sorkar thahrâtna po po hmangin sukmit an tum a. Tienlai Rome Kumpinu Nero in Kristien hai sukmit tuma a bei ang deu khan, Manipur Sorkar thuneina hmangin Independent Kohran chu nuoibo an tum a, Manipur Sorkar kuomah Independent Kohran sukbo thei dân dinga an ngai po po chu dâna induong tirin, Thlaphal (Nov) 22, 1930 chun Manipur Politcal Agent J. C. Higgins in Sorkar thupêk khau tak a hung insuo tah a – Biekin bawl thei lo ding, pastor, tirko le zirtirtu ruoi thei lo ding, inkhawmpui nei thei lo ding, Pathien thu awi dinga mi thei lo ding, inkhawm, Pathien thuhril le thawktu nei hrim hrim khawm khap pêk an nih.[2] Ring thar, kohran ngir hlim ta ding chun hieng anga hnengdena le nêksawrna hi a rapthlâkin a mangang thlâk ti chun a hril hne naw hle ding a nih.
Nisienlakhawm, kohran hai chu beidawng el lovin, nasa taka ṭawngṭaiin Pathien kuomah tlulûtin a sansuokna kut hrât suklang dingin an ngên a. Hieng lai huna an innghatna le inhnêmna Pathien thu chu Thupuongsuo 2:8-11, “Ni sawm rinum tuor i tih, thi chenin ringumin lo um rawh, chuongchun hringna lallukhum pêng ka ti che” ti thu hi a na, “Kum sawm hnungah ei zâlên ding a nih” ti hi an inhnêmna a nih.[3] Pathienin an ṭawngṭaina chu dawnin, an beisei ang ngei chun khawvel a hung var tah a. Thlatun (April) 11, 1941 chun Political Agent thar C. Gimson chun Manipur Sorkar khapna thupêk khau tak el chu a hung sût pêk tah a.[4]
Hi zalêna thu lawmum tak el hi an lo hriet chun khaw tina Independent Kohran hai chu lawm hril ruollovin an sip a. Sam 126 “Lalpain Zion salhai a ṭhuoikir lai khan, Manga mangtu hai ang el ei na, Chuong lai chun ei bau chu innuiin a sip a, Ei lei chu hlasakin . . .” ti hi tiemin, lawm taluo leia mitthli parawl kuongin Pathien kuomah lawmthu an hril tah a. Hienga Independent Kohranin sawrkar khuopna khau taka inthawka zalêna a hmu hun, Pathien ṭhuoina kut hrât le ropui an chunga suklanga a um, lawmna ropui le inthûk tak, ṭawngbaua hril suok el thei lo, vân lawmna a lungrila inthawka hungin zâm suok chu hla ropui le mawi taka induongin, a hnunga Independent Kohran Hlapui tia ei hung puong, Independent Memorial hi a hung phuok tah a nih.
HLA SUINA
Independent Memorial hi hlapui tia ei ko hlak, a thunawn um lo, a pawl kima mawi taka sak dinga siem a nih. Hi hla hi chîk taka sui chun ‘Indona Hla’ ti thei a nina lai a um a, indo thu’n a ṭan a, hne ngei dinga do dinga infuina’n a khar a nih. America (USA) hai ‘indona hla’ (Battle Hymn of the Republic) le inangna vâng a nei a, anachu danglam tak a nina lai a um nawk a. Hnuoi le Vân indona, Suol le ṭha indona a, Lal Immanuel hnungzuitu, Zion sipai hai hne ngei ngei dinga infuina hla ropui a nih.
Lal Immanuel i ram hin, Dotu tamtak tuok sienla khawm,
Dotu huoiin hrât hai sienkhawm, Dotu lienin hrâng hai sienkhawm, Aw a tawpah hnetu nang i lo ni hlak.
Pathien lalram annawleh Krista Lalram hin a tîra inthawkin dotu, khingtu tam tak el a tuok tah a. Dotu lalram ropui le hrât tak tak, dotu lal lien le hrâng tak tak lo tuok hlak sien khawm, a tawpa chu hnetu chu Ama Pathien ngei a ni hlak thuin a ṭan phawt a nih.
Tuipui sen i suktanna, Jeriko kul i sukchimna,
Daniel, Mordekai i human bân kan lo hmuin, Lawmthu hril kan bat che.
Lal Immanuel lal ram dotu le khingtu hai hi a bat bata hung inzawtin, ieng anga ropui, hrât le hrâng ni hai sien khawm, Pathien kut hratin a suktlawm pei dân le a mi hai sansuok dinga a thilmak thaw ropui hai ngainuomum takin a’n zawt pei a nih.
Aigupta sala intâng Israel hai a ṭhuoisuokna dinga Pathienin thilmak ropui tak a thaw, Tuipuisen a suktan thu dâm (Ex 14), Jeriko kul nghet le ropui a thilthaw theina ropuia a sukchim dâm (Jos 6), sakeibaknei baua inthawka Daniel a sansuok dâm (Dan 6), Haman in Mordekai that dinga a phierrûknaa inthawka a sansuokna thu hai chu inzawtin (Esther 6-7), Pathien kuoma lawmthu hril chau naw chu thaw ding dang a um naw thu a hril a nih.
Indona ka ta ang a, Indona ka ta anga phurin lungaia kan ṭapin.
Moab le Ammon hai ṭhang kawpa Juda ram rûna hnêlâk an tum laia Pathienin Juda lal Jehosaphat le Juda mipui hai a thlamuonna thu “ . . . indona chu in ta a ni nawh a, Pathien ta a ni lem si a” (2 Chr 20:15) ti Pathien thua inthawkin, A mihai harsatna le indona chu Lalpa indona a na, Lalpain tienlaia a ram khingtu hai a lo hne pei hlak ang khan, tuta an ngirhmun pal mêka khawm a hung hne pêk zie a sukchienga. Khingtu haiin Sorkar thahrâtna hmanga nasa taka hnengde a harsatna hrilruollo an tuok beidawng lai khan, hi indona hi an mimal indona, Independent kohran indona bing anga ngai a, beidawng, lungngai le ṭap inruma an lo um zie dâm an zawt a.
Intuortirtuhai iengtinam ṭawngṭai an ta?
Tuortuha’n an lunginrimna i kuomah iengtinam hung hril an ta? Goshen innghil thei naw tu chen hin.
Sap haiin ‘rhetorical question’ an ti angin tlar hni hin zâwna harsa tak, inril tak bawk si a’n dawn a. A phuoktu ngirhmun le phuokna san en chun, Independent Kohran chunga harsatna le tuorna intluntu hai chu ringtu inti, Pathien rawngbawl inti ve vawng an na, chuong hai chu iengtin am ṭawngṭai an ta? tiin zawna intak le khirkhân tak a hangin dawn hmasa a. Chu zova, anni a tuortu hai chun an lunginzîngna chu iengtin am Ama Pathien kuomah an hang hril ve thung ding? tiin a’n dawn nawk a nih.
A tlar thumna a hin Israel hai Aigupta salah an intânga, sal an intângna hmun Goshen a chun Pharao thupêkin nasa taka sukrinumin an um. An mangang lungngai beidawng chun Pathien an kova, Pathien chun an an beidawng inrûm ri le ṭawngṭaina chu a hriet zinga ti ei hmu a (Ex 2:23-25). Pathien chun a mihai tuorna chu a hriet zing hlak a nih ti a hrilna a nih.
Tuhin chu ram le hnam i ta lo ni ta raw hai seh,
Ropuina le chawimawina chu mi dangin inchu ta naw hai sien la,
Nang chauh hi i nih a chang tlâk chu.
Hi tlar thum hai hin ram le hnam, ropuina le chawimawina po po hai hi, a chang tlâk umsun chu Ama Pathien chauh a nizie thu a’n zawt a nih.
Ropuina an inkhumtirna hmunah,
Malsawmna um naw thei an nawh,
Chun, indona ka ta a lo tih.
Hi taka hin Pastor Thangngur hin Pathien thu inril le ropui tak an zawt suok a, ropuina chu Pathien ta chauh a ni leiin, khawlai hmuna khawm ropuina changtlâktu umsun, Pathien an pêk a, Pathien chawimawia a um pha, malsawmnain a zui ngei ngei hlak. Ropuina hi mihriem ta ding an nawh a, kohran ta ding khawm an nawh a, Pathien ta ding chauh a nih. Hi hi Pathien thu laimuril le ropui, hi hlaa hin a puongsuok a nih. Khawvel ringtu po po hriet le vawng zing tlâk a ni bâkah, eini Independent Kohran hai lem chun lungril inthûk taka ei vawng le hriet zing dinga nuomum a nih. Chu el baka, indona hrim hrim hi Ama indo a ni ti a hril nawn nawk a nih.
Vân sângah hung ṭumin,
Kalvariah rullu ka vuok thi tling;
Indona ka ta a nih, Indona ka ta a nih.
Indona lai po poa ropui le hlu tak chu Kalvariah indona a nih. Vân sanga inthawka hung ṭum Vân Lal Immanuel chun Kalvaria chun Suol Satan chu a lo hnebân tah a, Ama Lal Immanuel ṭawngbau angin, English Grammar a ‘first person singular’ an ti ‘ka’ hmangin a ziek a nih. Chuleiin, indona chu Ama ta ani thu a vêl a vêlin a hril nawn a nih.
Setana a Zawrnel / Jornel ropuihai,
Pharaoh, Kaldai, Persia lal ka hne zo tah;
Nero lal sakeibaknei khawm kha ka suktawm tah,
Ka hmaah dotu tiemsenglo an tlân tah.
Hi tlâr li hin Lal Immanuelin a lalram dotu hnebân tah hai a bat batin a hung inzawt a: Pharao lal lulul dam, kum 587 BC a Jerusalem khawpui suksetu Kaldai lal ropui taka ngai Nebuchanezzar II (c. 630-561 BC) dâm, Persia lal dam a hne thu le, Kristien hai nasa taka suknawmnatu Rom Kumpinu Nero (37-68 AD) a suktlawm ta hming chenin a hung lam a. Indona hmuna a hmaa tlawm a tlânsie hai hming a hung inzawt a nih. Hi taka Zawrnel / Jornel ti thumal hi a umzie chieng takin ei hriet thei ta nawh a, Setanin hmangruoa a hmang, Setan a sipai ‘general’ hai ti tieng deua ngai hme thei chu a nih.
Ka kutin naupang khawmin râl an ngam thei.
In Lalpa’n in hma ka ṭhuoia;
In Lalpa’n in hnung ka dâl a,
Ienga di’m lungngai in ta?
Lal Immanuel ṭawngbau anga la ziek sunzawm peiin ‘ka’ a la hmang pei a. Ama leiin ‘naupang’ David, a sunghaiin berampua an hmang, raldo thei dinga an la ngai lo chun, Philistin râl hrât Goliath chu an tlawm rum rum chu entirna’n a hmang a. Chuleiin, kei in Lalpa hin in hma khalin, in hnung ka dâl zing a nih, ṭi ding a um nawh tiin, ama ringtuhai ami thlamuon a nih.
Zion sipaihai har unla,
In hla thar hung rem ro;
Indona chu ka kutah innghat unla,
Hne ngei ngei dingin thaw hram hram ro.
Lal Immanuel chun ama ringtu, ama hnungzuitu hai chu ‘Zion Sipaihai’ tia kovin, tho har a, huoisen taka, hnena hlado insama, indona chu ama kuta innghata, hmelma chu hne ngei ngei dinga bei dingin a mi’n fui a nih.
Ei Lalpa’n a tuor a,
Ei Lalpa’n a hne zo;
Ei Lal Krista hmingin ei nin iem hneng ei ta?
Suol indona hmunah,
Suol hrâtna hmuna khawm,
Vân le khawvêl indona hmunah.
Hi tlara inthawk hin hla phuoktu hin ‘ka’ ti hmanga Lal Immanuel ṭawngbau anga a ziek kha a suktawpa, ama, hla phuoktu ṭawngbau pangngai angin an fetir ṭan nawk tah a nih. Ei Lalpa Isu Krista’n ei ta dingin thi chenin krawsah a tuora, suol le thina hnein a tho nawk tah a. Eini ama ringtu le zuitu hai hin suol indona, Pathien le Setan indona a hin iem hne veng ei ta? tiin chona le indawna a siem a nih. Isu Krista ringtu hai hin hi khawvela ni tin hringnun ei khalna a hin suol le ṭha ei hmasuon zinga, hi hi suol le ṭha indona, Vân le khawvêl indona a ni zing a nih. Suol hratna hmuna khawm, ei Lalpa Krista hminga hi indona hi hne ngei dinga be fan fan ding ei nizie ami’n chuktir a nih.
Zion Sipai vân hmun a ṭhang,
Hnetu khêk rawl ri chu ngai ro.
Pathien ei kuom tieng a ṭang chun,
Tuna’m mi do thei an ta?
Amen.
Vân le khawvêl indona a hin, eini Zion sipai haiin huoisen taka râl ei do theina dinga ei en ding chu, thu dang khawm ni loin Zion Sipai, Lal Immanuel, ei Lalpa Isu Krista, indona po po laia ropui tak, Krawsa suol le thina hnetu, Zion sipai mihrâng tlantu chu en zing a, a thupêk {khekri (command)} anga râl hma suon dingin ami’n fui a. Hi indona a ‘Commander in Chief’ Zion Sipai, Lal Immanuel thupêk ang taka râl ei hmasuon chun, Vân le khawvel indona a hin tukhawma mi doin an mi hne thei naw hrim hrim ding a nih. A san chu, Pathien thupêk anga râl do ei na, Pathien ei ni tieng ṭhang tlat ding a ni leiin.
Amen!
[1] L. Keivom, Hmar Hla Suina (Hmar History, Culture & Literature), (Nodia: Zoomgrafix: 2017), 367-382.
[2] Darsanglien Ruolngul, Chanchinṭha Kalchawi Part I (Churachandpur, Manipur: The ICI Press: 1982), 85.
[3] Upa Lalhmingthang, Pastor Thangngur: A Chanchin le Hla Phuokhai, (Aizawl, Churachandpur, Shillong: Partnership Publishing House, 2008), 113.
[4] Darsanglien Ruolngul, 116.
Written by: Pastor Alan L. Ṭhiek
